Οι πυλώνες αποσύρονται

Είναι οι καιροί χαλεποί και οι συνετοί οφείλουν να ακούνε τα μηνύματα των καιρών. Γι' αυτό οι Πυλώνες του Νεοελληνικού Πολιτισμού αποσύρονται προς τη μητρόπολη, προς τον Mundusphilologiae, τον Κόσμο της Φιλολογίας. Εκεί θα συνεχίσουν να υπάρχουν και οι πυλώνες μαζί με τους τραγουδοποιούς, τη φιλολογία και τα άλλα υπάρχοντά μου. Δεν υποστέλλουμε τις σημαίες. Απλώς συσπειρώνουμε τις δυνάμεις μας.

Τα λέμε λοιπόν από το άλλο μας τσαρδί.

Λεωνίδας Κύρκος, ένας διανοούμενος πολιτικός (1924-2011)

 Μέρα γεμάτη θλίψη η σημερινή. Ο διανοητής και μάχιμος αριστερός Λεωνίδας Κύρκος εξεμέτρησε τον βίο του. Του χρωστάμε πολλαπλή ευγνωμοσύνη όλοι εμείς, οι Ευρωπαίοι, οι Έλληνες, οι αριστεροί, όσοι εμπνεύστηκαν από τις ιδέες του ευρωπαϊκού αριστερού κινήματος.
Του οφείλουμε την ευγνωμοσύνη μας επίσης όλοι εμείς που διαβάζαμε τα άρθρα του στην Αυγή και αλλού, τις συνεντεύξεις του, που πάντα έδιναν αφορμές για σκέψη και προβληματισμό, τα βιβλία του και την εν γένει συνεισφορά του στη διαμόρφωση της αριστερής και προοδευτικής σκέψης.
Του έχουμε ανεξόφλητο χρέος τιμής επίσης όλοι εμείς που είχαμε την τύχη να ακούμε τις υπέροχες ομιλίες του στο ελληνικό Κοινοβούλιο, τις γεμάτες σθένος, γεμάτες καλλιέργεια, γεμάτες εκλεπτυσμένη έκφραση και ταυτόχρονα έντονη θέρμη, όπως και τις προεκλογικές ομιλίες του που ποτέ δεν ήταν προεκλογικά πυροτεχνήματα ή κενές περιεχομένου και γεμάτες συνθήματα, όπως σχεδόν πάντα οι προεκλογικές ομιλίες.
Του πρέπει όμως η τιμή και η ευγνωμοσύνη μας κυρίως γιατί ποτέ δεν ακολούθησε ένα δογματικό δρόμο στη χάραξη πολιτικής, ποτέ δεν επαναπαύτηκε στις όποιες επιλογές του. Πάντοτε ανήσυχος, πάντοτε ευαίσθητος δέκτης των μηνυμάτων της εποχής, συνέθετε νέες προτάσεις πολιτικής στρατηγικής για το αριστερό και το προοδευτικό κίνημα και με την απαράμιλλη παρρησία του τις εξέθετε στην ελληνική κοινή γνώμη. Η δημιουργία του ΚΚΕεσ. μέσα στη χούντα, το τόλμημα της Συμμαχίας το 1977, η δημιουργία της ΕΑΡ τη δεκαετία του ’80, η μεγαλόπνοη ίδρυση του μεγάλου Συνασπισμού της Αριστεράς και της Προόδου το ’89, που προκάλεσε εντάσεις αλλά δεν δικαιώθηκε τελικά, και εντέλει η τολμηρή υποστήριξη των στρατηγικών επιλογών της ΔΗΜ.ΑΡ. τα τελευταία χρόνια πιστοποιούν το ανήσυχο πνεύμα του Λεωνίδα, του συντρόφου μας και διανοούμενου με την καλλιέργεια, την οξυδέρκεια, το πάθος, τη νεανική ζωντάνια και τον πολιτισμό που θα χάσουμε αυτήν την αποφράδα ημέρα που αποχαιρετούμε έναν εκλεκτό σύντροφο, συνοδοιπόρο, ηγέτη, διανοητή, το Λεωνίδα μας.
Πάντα στις καρδιές μας το άσβεστο πάθος του, η καθαρότητα της ματιάς του και η εντιμότητα του χαρακτήρα του.

Ι.Θ. Κακριδής, ο φιλόλογος (1901-1992)

Ο Ιωάννης Κακριδής υπήρξε φιλόλογος με σπουδαία διαδρομή στις αίθουσες διδασκαλίας

πανεπιστημίων της Ελλάδας, της Γερμανίας και της Σουηδίας. Τον μνημονεύω εδώ για πολλούς λόγους.
Υπήρξε πρωτοπόρος στην εφαρμογή του μονοτονικού στη νέα ελληνική γλώσσα. Όντας ένας από τους τρεις μεγαλύτερους Ομηριστές του εικοστού αιώνα και γνωρίζοντας την ελληνική γλώσσα σε όλη της τη διαχρονία, εξέδωσε μέσα στην Κατοχή (1941) μια διάλεξή του σε μονοτονικό. Η Φιλοσοφική Σχολή Αθηνών, πιστή στην παράδοση του γλωσσαμυντορισμού του Μιστριώτη και των Ευαγγελικών και των Ορεστειακών, τον μήνυσε και τον απέλυσε. Η δίκη που διεξήχθη ονομάστηκε η "Δίκη των Τόνων".
Αργότερα η Ελλάδα με τη συνηγορία και του Εμμανουήλ Κριαρά και άλλων φωτισμένων δημοτικιστών επέβαλε το μονοτονικό, παρά την αντίδραση των καθαρολόγων.
Ο Ι.Θ.Κακριδής ωστόσο υπήρξε και φιλόλογος που νοιάστηκε για τους νεότερους συναδέλφους του. Το έργο υποστήριξης της φιλολογίας στην Ελλάδα, έργο που η επίσημη πολιτεία δεν ανέλαβε, γιατί κυνηγούσε τους προοδευτικούς ανθρώπους και τα φράγκα, το ανέλαβε ο Ι.Θ.Κακριδής. Δημιούργησε τη "Βιβλιοθήκη του Φιλολόγου", μια σειρά από θεμελιώδεις μονογραφίες για την κατανόηση της γλώσσας και του πολιτισμού των αρχαίων Ελλήνων.
Μεταξύ αυτών το "Μεταφραστικό Πρόβλημα", τα "Ερμηνευτικά Σχόλια στον Επιτάφιο", τα "Ομηρικά Θέματα" και βεβαίως οι αποδόσεις στη νέα ελληνική των δύο επών του Ομήρου σε συνεργασία με τον Νίκο Καζαντζάκη και η πεντάτομη αρχαία ελληνική μυθολογία.
Ο Ιωάννης Κακριδής επιπρόσθετα αγωνίστηκε για να μη μεταβληθεί η φιλολογία και κατ' επέκταση η καλλιέργεια των Νεοελλήνων σε ένα αποστεωμένο και μουμιοποιημένο πτώμα.
Δυστυχώς δεν τα κατάφερε, αφού ο εγκυκλοπαιδισμός και η γνωσιοθηρία βασιλεύουν στην παιδαγωγική μέθοδο των περισσότερων φιλολόγων.

Μανόλης Τριανταφυλλίδης, ο δημοτικιστής (1883 -1959)

Τον Μανόλη Τριανταφυλλίδη τον "καλωσορίσαμε" το 1977, μαθητές της Πέμπτης

Γυμνασίου, όταν η μεταρρύθμιση των Ράλλη-Παπανούτσου έφερε επιτέλους τη δημοτική ως επίσημη γλώσσα στην ελληνική εκπαίδευση. Ήταν μια πρώτη αποκατάσταση των γλωσσικών πραγμάτων στην ταλαιπωρημένη ελληνική εκπαίδευση, η οποία είχε τόσα χρόνια δεινοπαθήσει από τη διγλωσσία και συγκεκριμένα από την καθαρεύουσα.
Ο Μανόλης Τριανταφυλλίδης σπούδασε γλωσσολογία στη Γερμανία, επέστρεψε στην Ελλάδα και προσπάθησε να προσφέρει στην πατρίδα του, αλλά το Αθήνησι πανεπιστήμιο τον απέκλεισε με το χαρακτηρισμό ούτε λίγο ούτε πολύ του εγκληματία. Ευτυχώς η Θεσσαλονίκη αναγνώρισε τις σπουδές του, τον έκανε καθηγητή και έτσι μπόρεσε να προσφέρει τις κατευθύνσεις για την επίλυση του γλωσσικού ζητήματος στην Ελλάδα.
Μετά την οριστική καθιέρωση της δημοτικής εμφανίστηκαν οι κληρονόμοι εξ αρχιστείας συγγενείς του Κουρμούλη και προσπάθησαν να επαναφέρουν την καθαρεύουσα μιλώντας για τη νεοελληνική κοινή. Έγραφαν άλλοτε η πόλις άλλοτε η πόλι και τελικά συναίνεσαν στο η πόλη. Αρχικά μιλούσαν για παρακμή της νεοελληνικής γλώσσας, αλλά αργότερα έπρεπε να προσαρμοστούν στα επιστημονικά δεδομένα αλλάζοντας για μια ακόμη φορά άποψη.
Τώρα πλέον ο Μανόλης Τριανταφυλλίδης δεν αμφισβητείται για το έργο του. Όμως χρειάζεται επιτροπή γλωσσολόγων και φιλολόγων να ολοκληρώσει μια πρώτη αναθεώρηση της Γραμματικής Τριανταφυλλίδη και διαρκώς να λειτουργεί για την εξέλιξη και την προστασία της νεοελληνικής γλώσσας από δοκησίσοφους και αλαζόνες επιστήμονες.

Μελίνα Μερκούρη, η γυναίκα (1920-1994)

Πεντάχρονος ήμουν, όταν στον κεντρικό δρόμο του δήμου περνούσαν ελάχιστα αυτοκίνητα. Ένα από αυτά είχε σαν ήχο του κλάξον τη μελωδία από τα "Παιδιά του Πειραιά". Αυτή η μελωδία του Μάνου είχε χαραχτεί στη μνήμη μου ταυτισμένη με την προσχολική μου ηλικία.
Αργότερα, ήμουν μαθητής στη Β΄ Πειραιά, εκεί που ήταν βουλευτίνα η Μελίνα. Ποτέ δεν την ψήφισα. Ωστόσο ήταν η προσωπικότητα που όταν ερχόταν στου Ρέντη, πότε για τη χαβούζα, πότε για τους σεισμούς, πότε για άλλες εκδηλώσεις, ο δήμος μας άλλαζε χρώμα. Φωτιζόταν από αυτό το πρόσωπο που ήταν τόσο λαμπερό, αν και τόσο άσχημο, τόσο επιβλητικό, μολονότι κακογερασμένο.
Θυμάμαι σε μια πορεία για τη χαβούζα που ήθελαν να φτιάξουν στου Ρέντη, η Μελίνα μπροστά, δίπλα στο δήμαρχο, αέρινη, ζωντανή, αγκαζέ με το λεβέντη παλιό ναυτεργάτη και βουλευτή του ΚΚΕ Νίκανδρο Κεπέση, οδηγούσε την πορεία προς τις αστυνομικές δυνάμεις και όλοι οι Ρεντιώτες ήταν ερωτευμένοι μαζί της. Ήταν η απόλυτη γυναίκα, η προσωπικότητα που έλαμπε.
ΔΕν καλοξέραμε τότε το καλλιτεχνικό της παρελθόν ούτε την οικογενειακή παράδοση που είχε αρνηθεί, για να γίνει η δική μας Μελίνα. Ήταν η Μελίνα όλων των παρατάξεων, όλων των χρωμάτων, όλων των Πειραιωτών.
Τον αγώνα για τα Ελγίνεια όλοι τον γνωρίζουν και όλοι στην υφήλιο αφουγκράζονταν με θετική διάθεση τη Μελίνα, όταν απαιτούσε την επιστροφή τους.

Υπάρχει βέβαια και η Μελίνα του κινηματογράφου. Η Στέλα, η Ίλια, η Φαίδρα. Δίπλα σε αυτήν και πίσω της στεκόταν ο σπουδαίος Έλληνας, ο Τζούλης της, μια κορυφαία προσωπικότητα του παγκόσμιου κινηματογράφου που μαγεύτηκε από τη Μελίνα και ήρθε να γίνει Έλληνας. Και έγινε από τους πιο γνήσιους Έλληνες ο Ζυλ Ντασσέν.

Αντώνης Καρκαγιάννης (1932-2010), ο δημοσιογράφος

Άρχισα να διαβάζω την Καθημερινή φοιτητής. Διάβαζα τη Φιλολογική Καθημερινή, τη σελίδα αυτήν της Καθημερινής κάθε Πέμπτη που επιμελούνταν ο Αλέξανδρος Κοτζιάς μέχρι τον αναπάντεχο θάνατό του. Στη συνέχεια ατόνησε η Φιλολογική Καθημερινή, οπότε το φιλολογικό της κομμάτι μεταφέρθηκε στην Κυριακάτικη έκδοση. Τότε γνώρισα την πένα, τη γραφή του Αντώνη Καρκαγιάννη.
Ο τρόπος γραφής του, οι σκέψεις του, η αμεσότητα του λόγου του και η καθαρότητα της ανάλυσης των πολιτικών πραγμάτων με έδεσαν με τα κείμενά του. Υπήρχαν περίοδοι που διαβάζοντας μαζί με πολλές άλλες εφημερίδες την Καθημερινή της Κυριακής ξεφύλλιζα ολόκληρη σχεδόν την εφημερίδα και διάβαζα σχεδόν μόνο το κείμενο του Αντώνη Καρκαγιάννη.
Παλιός αριστερός, με πολλά παράσημα διώξεων για τις πεποιθήσεις του, δεν έπαψε ποτέ να σκέφτεται αριστερά και αυτό δεν άλλαξε ούτε όταν διηύθυνε την Καθημερινή, την πιο έγκριτη εφημερίδα της συντηρητικής παράταξης. Θα πρότεινα στους ηγέτες της Αριστεράς να συγκεντρώσουν και να μελετήσουν την αρθρογραφία του Αντώνη Καρκαγιάννη. Εκτός από την καλλιέργεια, πενυματική, ηθική, και κοινωνικοπολιτική, θα ενημερωθούν για την έννοια της Αριστεράς και για τις αξίες της.
Παραθέτω ένα απόσπασμα από την απολογία του σε μια από τις πολλές δίκες στις οποίες σύρθηκε για τα φρονήματά του: (από την Καθημερινή)

Δικαζόμενος με την κατηγορία της κατασκοπείας, ο Αντώνης Καρκαγιάννης, στις 16 Ιουλίου 1959 επέστρεψε -με υπαινικτικό και βαθύτατα ειρωνικό τρόπο- την κατηγορία στους κατηγόρους του λέγοντας: «Δεν διεξήγαγα κατασκοπεία γιατί είμαι ανίκανος να στραφώ εναντίον της πατρίδας μου..!» Είπε συγκεκριμένα:

«Η κατηγορία με θίγει και με συκοφαντεί. Δεν πρόκειται για τα δήθεν στοιχεία που βρήκαν εναντίον μας και που δεν υπάρχουν, αλλά για την πολιτική εναντίον του ΚΚΕ και ειδικά για την πολιτική της περιόδου των εκλογών του 1958. Πρέπει να πώ μερικά πράγματα για την προηγούμενη ζωή μου. Οταν ήμουν κλεισμένος στις φυλακές της Καλλιθέας, για την δράση μου υπέρ του Κυπριακού, την υπεράσπισή μου ανέλαβε δια του κ. Λοϊζίδη αυτή η ίδια η Εθναρχία της Κύπρου. Το 1954 ελήφθη απόφασις εκτοπίσεώς μου για παράνομο δράση. Εκείνη η «παρανομία» με ακολουθεί ακόμα. Είμαι κομμουνιστής. Προσάγομαι και δικάζομαι τώρα με μίαν αστήρικτον κατηγορίαν, μαζί με ανθρώπους που βλέπω για πρώτη φορά.

Η σορός του θα μεταφερθεί προς αποτέφρωση, χωρίς καμία τελετή θρησκευτική, πολιτική ή άλλη.

Ο Ηλίας Ηλιού (1904-1985), διανοητής, μαχητής, πολιτικός

Το Νέστορα της Αριστεράς τον συναντούσα πολλά πρωινά στο τυροπιτάδικο της γωνίας Σόλωνος και Ιπποκράτους. Από τις εννιά το πρωί ανέβαινα και περνούσα τις ώρες μου διαβάζοντας στο Κλασικό Σπουδαστήριο του πρώτου ορόφου της Ιπποκράτους 33. Ως διάλειμμα στη μελέτη πήγαινα σε κάποιο μάθημα στο κτίριο της Νομικής. Σε αυτές τις διαδρομές τον έβλεπα να κατηφορίζει τη Σόλωνος και να σταματά στο γωνιακό τυροπιτάδικο. Η διαδρομή του ήταν από τη Βουκουρεστίου, όπου διέμενε, στην Ακαδημίας και Μαυρομιχάλη, όπου στεγάζονταν τα γραφεία της ΕΔΑ, στο ίδιο κτίριο με το Δικηγορικό Σύλλογο Αθηνών. Σταματούσε και έπαιρνε μια τυρόπιτα ανταλλάσσοντας μερικές κουβέντες με το νεαρό τότε υπάλληλο. Κανένας συνοδός, αστυνομικός ή άλλος. Μόνος του.
Αυτός ο άνθρωπος της καθημερινότητάς μου ήταν ο αγωνιστής της Αριστεράς, ο αντιστασιακός, ο εκτοπισμένος από τις μεταπολεμικές κυβερνήσεις για τις ιδέες του. Τον είχα γνωρίσει παρακολουθώντας τις προ ημερησίας διατάξεως συζητήσεις στο Κοινοβούλιο κατά την πρώτη μεταπολιτευτική περίοδο και είχα θαυμάσει τη στέρεη σκέψη του και τον τρόπο με τον οποίο τεκμηρίωνε τις θέσεις του. Αργότερα γνώρισα και τη φιλολογική του δουλειά στους αρχαίους φιλοσόφους για τις εκδόσεις Ζαχαρόπουλου.
Έζησε μια ζωή αφιερωμένη στις δημοκρατικές και προοδευτικές του ιδέες, πλήρωσε γι’ αυτές, αγωνίστηκε, φυλακίστηκε και έφυγε αθόρυβα αφήνοντας ανάμεσα στην πολύτιμη παρακαταθήκη του για εμάς τους νεότερους και ένα σπουδαίο ιστορικό διανοητή, το γιο του Φίλιππο Ηλιού.
Ας διαβάσουν οι νεότεροι φίλοι μου την εξομολόγηση του Ηλία Ηλιού σε συνέντεξη που παραχώρησε το 1981, αφού αποσύρθηκε από την πολιτική.
Είμαι πικραμένος. Όχι τόσο από τους αντιπάλους μου, που έκαναν στο κάτω κάτω τη δουλειά τους, αλλά από τους ομόφρονές μου. Δεν άφησαν πεπονόφλουδα που τους πετούσε η ντόπια ή η ξένη αντίδραση που να μην την πατήσουν... Αν ήθελε κάποιος να γράψει για τις αστοχίες της ηγεσίας του αριστερού κινήματος στην Ελλάδα, δεν θα χρειαζόταν τόμους χειρογράφων με σοβαρές αναλύσεις... Θα του αρκούσαν μερικά χειρόγραφα για να γράψει ένα μικρό χιουμοριστικό βιβλίο με τίτλο «Ο δρόμος με τις πεπονόφλουδες». Δυστυχώς, οι γκάφες των ομοφρόνων μου κατέστρεψαν ένα πανίσχυρο προοδευτικό κίνημα και μας πήγαν πολλές δεκαετίες πίσω.